Regie: Charlie Kaufman / Met: Philip Seymour Hoffman, Michelle Williams, Samantha Morton, Catherine Keener, Jennifer Jason Leigh, Emily Watson, Dianne Wiest … / Genre: Drama – Fantasie / Land: VS / Duur: 124 min. /

“ I wish we had this when we were young. And all those years in between ” – Caden Cottard, SYNECDOCHE, NEW YORK

Laat me met de deur in huis vallen: Dit is de meest ambitieuze film die ik ooit zag. Het is eveneens één van mijn absolute favorieten. Bekijk SYNECDOCHE, NEW YORK twee keer vooraleer je tot conclusies komt, want er zijn zoveel lagen te verwerken dat je na de eerste zitting niet helder meer kan denken. In tegenstelling tot complexe films met een abstracter karakter is het uitgangspunt op het eerste zicht duidelijker, maar de hoeveelheid informatie is kolossaal. Aan jou om te volgen.

Charlie Kaufman behoort zonder twijfel tot de belangrijkste scenarioschrijvers van deze tijd. Zijn unieke kijk op het leven en de menselijke gedachtengang is geestverruimend. Even recapituleren: in zijn debuutscenario BEING JOHN MALKOVICH volgen we een poppenspeler die via een geheim portaal toegang krijgtg tot het hoofd van acteur John Malkovich (gespeeld door hemzelf), in ETERNAL SUNSHINE OF THE SPOTLESS MIND lieten mensen met hun geheugen knoeien om periodes uit hun leven te wissen en in ADAPTATION zagen we hoe Charlie Kaufman (gespeeld door Nicolas Cage) zelf in één van zijn screenplays terechtkwam.

Ook zijn overige werken, CONFESSIONS OF A DANGEROUS MIND en HUMAN NATURE zijn alles behalve straight forward films. Allen dalen ze af in de geest van de mens, waar Kaufman ons gedrag bestudeert en hij ons via een surrealistische filter met de neus op de feiten drukt. Over het algemeen op een humoristische, zelfrelativerende manier, maar zijn boodschap komt steeds snoeihard toe. Vooral in het wonderlijk deprimerende SYNECDOCHE, NEW YORK.

We volgen het leven van veertiger Caden Cottard, een New Yorkse theaterregisseur, gespeeld door Philip Seymour Hoffman. Caden heeft bij de start van de film last van allerlei lichamelijke kwalen. Hij vraagt zich af of hij misschien langzaam sterft. Ook psychologisch heeft hij het moeilijk. Hij wordt bovendien al een hele tijd ongemerkt begluurd door een man in een grijze regenjas.

De relatie met zijn vrouw, Adele (Catherine Keener), staat op een laag pitje. Ze schenkt hem niet de minste aandacht en is vooral gefocust op haar carrière in de schilderkunst. Ze maakt microscopische portretten die je enkel met een loep kan waarnemen. Op een dag vertrekt Adele samen met hun zesjarige dochter, Olive, naar Berlijn voor een kunstexpositie. Ze komen nooit meer terug.

Door de manier waarop deze introductie gemonteerd is lijken de gebeurtenissen in dit eerste half uur, zich over enkele dagen te hebben afgespeeld. Wie echter goed kijkt naar data op kalenders in de achtergrond en voorpagina’s van kranten in bepaalde scènes, stelt vast dat er jaren gepasseerd zijn. Echt duidelijk wordt het wanneer Caden zich afvraagt wanneer zijn vrouw en dochter terugkeren en iemand hem antwoordt dat ze al meer dan een jaar weg zijn. Het besef dat zijn gezin hem heeft verlaten komt zowel voor Caden als de kijker hard aan. Het lijkt alsof hij, die druk bezig is met een theaterproductie, door zijn aandoeningen alle besef van tijd heeft verloren. Kaufman brengt ons op deze manier al een eerste keer in verwarring. De échte chaos begint echter hierna pas.

Terwijl Adele naam maakt als kunstenares met rockstar allures in Europa, krijgt Caden eindelijk herkenning voor zijn carrière in de theaterwereld. Hij wordt beloond met een MacArthur Genius prijs: een enorme som geld die hij mag besteden aan een project naar keuze. Caden – ambitieus als hij is – wil het grootschaligste theaterstuk uit de geschiedenis maken, in de hoop indruk te maken op zijn ex-vrouw.

Hij koopt een immense loods waarin hij de stad New York laat nabouwen op levensechte schaal. Surrealisme à volonté. Hij neemt honderden acteurs in dienst om een alternatieve versie van zijn leven in mekaar te boksen. Zijn dierbaren zijn allemaal vertolkt, want op die manier kan hij ze regisseren hoe hij dat wil. De naamloze productie handelt over zijn grootste angst: sterfelijkheid. Deze zal dag en nacht, gedurende 40 jaar in preproductie zijn.

Alles wordt nog een pak ingewikkelder wanneer er beslist wordt een replica van de immense loods IN de loods te bouwen en er daarbinnen dus een acteur nodig is om Caden te vertolken. Een kerel die naar eigen zeggen alles over Caden weet, biedt zich spontaan aan voor die rol. Het is de man met de grijze regenjas uit de vierde paragraaf. De lijn tussen theater en realiteit wordt op dat moment bijzonder wazig. Verder ingaan op het verhaal of de symboliek zou de kijkervaring verpesten. Die is immers zo uniek dat je ze zelf moet meemaken.

Thema’s als zelfacceptatie, eenzaamheid, obsessie en controle over anderen zijn constanten in Kaufmans werk. Ook deze keer zijn ze allom vertegenwoordigd. In vergelijking met zijn vorige films (waarin hij het regiewerk overliet aan Michel Gondry en Spike Jonze) is SYNECDOCHE nog ingewikkelder, maar vooral somberder. Cadens relatie met vrouwen doorheen de film is rampzalig. Na Adele trouwt hij met Claire (Michelle Williams), één van de sterren van zijn productie, maar het verlangen naar zijn Adele is te groot. Ook Hazel (Samantha Morton) – een receptioniste wiens huis overigens permanent in brand staat – ziet hem zitten, maar Caden heeft Adele nooit kunnen loslaten.

Ondanks zijn egoïstische ingesteldheid kan je niet anders dan medelijden hebben met Caden. Philip Seymour Hofman zet zijn personage, zoals steeds, op wonderlijke wijze neer. Wat een acteur. Het basisidee van deze film is het besef dat je je bij beslissingen van anderen moet kunnen neerleggen. Niet alles valt te controleren. Dat realiseert Caden zich uiteindelijk ook: “There are nearly thirteen million people in the world. None of those people is an extra. They’re all the leads of their own stories. They have to be given their due.” Alleen zal je zien dat dit voor hem makkelijker gezegd is dan gedaan.

Desondanks een oscar (voor ETERNAL SUNSHINE OF THE SPOTLESS MIND) en het succes van zijn vorige films was het voor Kaufman een hele strijd om deze prent verkocht te krijgen. Velen in Hollywood bestempelden het script als ‘onverfilmbaar’ en waren initieel niet happig om een monsterbudget aan dit anti-commerciële project te besteden. Hij bewijst hier echter dat het script weldegelijk verfilmbaar is (en hoe), maar tegelijkertijd waren de opbrengsten mager, wat de toekomst van zijn toekomstige projecten in het gedrang brengt. Dit is geen film voor iedereen, maar voor zij die geen bang hebben om de hersenen eens te pijnigen, is SYNECDOCHE, NEW YORK een must.

5-ster