mirror-cover

4,5-ster

Regie: David Lynch | Met: Jack Nance, Charlotte Stewart, Allen Joseph | Genre: Surrealistische Horror | Land: VS | Duur: 85 min

“Mother, they’re still not sure it is a baby!” – Mary, ERASERHEAD

“Wat iedereen lelijk vindt, vind ik mooi,” zei David Lynch ooit trots. De cineast is altijd al aangetrokken geweest door grauwe en bedrukkende locaties zoals het industriële landschap van zijn eerste langspeler Eraserhead, één van de meest opmerkelijke debuutfilms aller tijden. Hoewel de prent moeizaam zijn weg vond naar het publiek bij de release, groeide Eraserhead uit tot een ware must see binnen het “midnight movie”-circuit dat eind jaren 70 een opmars kende. Tegen 1980 had de film zijn definitieve cultstatus bereikt, waardoor Lynch prompt door Mel Brooks werd aangesteld voor het filmen van The Elephant Man. Die prent werd vervolgens genomineerd voor 8 Oscars en de rest is geschiedenis. Niemand minder dan de grote Stanley Kubrick liet ooit verstaan dat hij Eraserhead als één van de meest perfecte cinematische ervaringen beschouwde.

Eraserhead trachten te beschrijven is een zinloze opdracht, maar de film valt het best te vergelijken met de abstracte zwart-wit-nachtmerries van een jonge man die moet omgaan met de angst voor het vaderschap. Henry (Jack Nance) en zijn vriendin Mary (Charlotte Stewart) hebben net hun eerste kind gekregen, maar die blijde intrede brengt op zijn zachtst gezegd wat onzekerheid met zich mee. De spectaculaire, rechtopstaande haartooi van protagonist Henry bezorgt hem sowieso al een permanent gealarmeerd aura, maar zijn beklijvende blik tekent het personage zowaar nog meer. Het zicht van een baby die de baarmoeder pas verliet en nog niet netjes werd schoongemaakt moet op regisseur Lynch een diepe, verontrustende indruk hebben nagelaten, want Henry en Mary’s spruit ziet er zelfs lang na de geboorte behoorlijk misselijkmakend uit.

“Moeder, ze zijn nog steeds niet zeker of het wel een baby is,” zegt een panikerende Mary op een bepaald moment. Het monsterlijk ding ligt dag en nacht ingewikkeld in doeken in de slaapkamer te schreeuwen, wil niet gevoed worden en weigert elke vorm van troost. Mary raakt zo gestresseerd dat ze haar gezin abrupt achterlaat, waarop Henry de situatie zo goed mogelijk moet proberen op te vangen. Op de koop toe krijgt hij vreemde visioenen, komende van een vrouw met dikke wangen die in zijn radiator leeft en af en toe een liedje zingt. Later valt Henry’s hoofd van zijn romp en draagt een kleine jongen het naar een potloodfabriek, waar zijn hoofd wordt verwerkt tot gomsel… Kijk, zo weten we toch al waar de titel op slaat.

Dit klinkt natuurlijk allemaal uiterst bizar, maar wat had je verwacht van oppersurrealist Lynch? Eraserhead zit vol metaforen, maar de film werkt het best wanneer je geen moeite doet om er iets van te maken. Genieten van de onnatuurlijke beelden in combinatie met de meest angstaanjagende sound design uit de filmgeschiedenis levert meer kijkplezier op dan elke scène te analyseren. Lynch blijft Lynch en zal toch nooit uitleggen hoe de vork in de steel zit. De bevolking was anno 1977 nog niet helemaal klaar voor het donkere gevoel voor humor waarmee de regisseur enkele shockerende scènes aanpakte, maar het levert wel een uniek geheel op dat – zoals de meeste films uit de Lynch-catalogus – de kijker in verwarring brengt en net daardoor poorten in het menselijke hoofd opent die anders zouden dichtgebleven zijn. Een genre op deze film plakken is onmogelijk; dit is een stukje abstracte kunst dat zelfs na 25 jaar nog steeds weerstand biedt tegen alle bestaande labels.

Het is lang aartsmoeilijk geweest om een degelijke versie van deze film te bemachtigen, maar sinds Eraserhead in 2004 tot het Amerikaanse National Film Registry werd opgenomen, verschenen er ook een aantal kwaliteitsvolle DVD en Blu-Ray versies, met op kop de 4K uitgave van Criterion. Eraserhead heeft echter niet perse nood aan een glorieuze herwerking in high definition. Deze film moet bij voorkeur bekeken worden op een oude tv, in een leegstaande kamer van een huis in het lelijkste deel van de stad. Dit is de allereerste Lynchiaanse nachtmerrie, en nog steeds één van de meest memorabele.